Sveti Sava (svetovno ime Rastko, monaško ime Sava; rođen oko 1175. godine u Rasu, umro 14. januara 1236. u Trnovu, Bugarsko carstvo) je bio najmlađi sin srpskog velikog župana Stefana Nemanje, svetogorski monah, jeromonah i arhimandrit Studenice, prvi arhiepiskop autokefalne Srpske arhiepiskopije, diplomata, zakonodavac, književnik i hodočasnik. Široko se smatra jednom od najznačajnijih ličnosti srpske istorije, a Srpska pravoslavna crkva ga slavi kao sveca. Njegova ličnost je ostvarila veliki uticaj na srednjovekovno srpsko književno stvaralaštvo, a njegov kult se vekovima neguje u srpskom narodu.[1]

Biografija

Do odlaska na Svetu goru

Kada je došao do sedamnaeste godine uzrasta svoga, roditelji njegovi stadoše razmišljati da ga po zakonu ožene. A bogodani božastveni mladić uvek je u molitvi tražio kako i na koji način da pobegne od sveta i od svega da se oslobodi radi Boga. (…) [Jednog dana] dođoše k njegovim roditeljima neki inoci iz Svete gore Atona, da prime potrebnu pomoć svom siromaštvu. A desi se da je jedan od njih bio rodom Rus. Božanstveni mladić sakrivši ovoga nasamo, ispitivaše ga o Svetoj gori, pošto ga je najpre utvrdio zavetom da neće nikom otkriti njegovu tajnu. A ovaj mu ispriča sve po poretku pustinjačkom (…) A mladiću dok slušaše o inočkom životu i usrdnosti za Boga i njihovim dobrim zanimanjima, izvori suza izlivahu se kao reka iz očiju njegovih.

Teodosije. Žitije sv. Save

Rastko Nemanjić je rođen oko 1175. godine1 kao treći sin srpskog velikog župana Stefana Nemanje i njegove supruge Ane. Savini biografi u hagiografskom stilu navode da su supružnici Rastka dobili posle dugog prekida u rađanju i da im je zbog toga najmlađi sin bio naročito drag[2].

O Rastkovom ranom životu ne zna se mnogo. Rastao je u vreme velikih spoljnopolitičkih iskušenja za državu svoga oca[3] i mogao se upoznati sa nekim osnovnim pitanjima vođenja države.2

Kada je napunio 15 godina, Rastku je Stefan Nemanja poverio na upravu humsku oblast (Hum ili Zahumlje) [4]3 Godine 1190, iste kada je Rastko napunio 15 godina, Hum je bio oduzet Nemanjinom bratu Miroslavu. O konkretnim Rastkovim delatnostima na položaju upravnika humske oblasti nema mnogo podataka. Imao je svoj dvor na kome je bio okružen velmožama, visokim funkcionerima kneževskog dvora i odabranom lokalnom vlastelom. Poznato je i da Rastko nije stalno boravio u svojoj oblasti već da je iz očevog dvora odlazio samo povremeno. I pored toga, uprava u Humu nije bila samo počasna titula već je predstavljala praktičnu školu državnog upravljanja[5]4

U Svetu goru Rastko je otišao već pismen i upoznat sa delima ranohrišćanske, vizantijske i staroslovenske književnosti.[6] Njegova zaokupljenost knjigom koju ističu biografi svakako nije opšte mesto žitija. Na osnovu dela koje je ostavio zaključuje se da je pored jevanđelja, apostola i parimejnika i naročito psaltira čitao i prologe i paterike, Lestvicu Jovana Lestvičnika, besede ranovizantijskih crkvenih otaca (posebno Jovana Zlatoustog) kao i pojedina dela crkvenopravne literature.[7]

Boravak na Svetoj gori

Našavši ga, obradovaše se radošću neiskazanom. I ušavši svi u crkvu Svetog Pantelejmona pokloniše se, i grleći ga ljubazno ga sa suzama celivahu, tako da su od radosti zaboravili toliku udaljenost mesta i tolikih dana i noći trudna putovanja, jer dobiše što su želeli. A i nadahu se da će od njegovih roditelja primiti velike darove i mnoge počasti zato što su im ugodili. Pomišljahu da ga vežu, ali ga se bojahu kao gospodara svojega. Postavivši stražu čuvahu ga što je moguće bolje, da bi, pošto konji i oni sami otpočinu od napora, sa njime pošli na put.

Teodosije. Žitije sv. Save
(o dolasku potere na Svetu goru koju je poslao Stefan Nemanja za Rastkom)

Godine 1191, kad je imao oko sedamnaest godina, Rastko je otišao na Svetu goru, jedan od najznačajnijih centara istočnopravoslavnog monaštva, sa namerom da se zamonaši. Različiti izvori na razne načine opisuju ovaj događaj. Savin prikaz događaja koji je izneo u Žitiju Stefana Nemanje skroman je i suzdržan. Sa svakim narendim izvorom priča je postajala opširnija, detaljnija i dramatičnija. Tako Teodosije Hilandarac navodi kako je za Rastkom otac poslao poteru s namerom da ga spreči u nameri da se zamonaši. Potera je stigla na Svetu goru pre nego što se Rastko zamonašio, ali on je uspeo da ih opije i da tokom noći ipak primi monaški čin. Obolenski, kao i drugi istoričari, smatra da je ova priča dobrim delom plod Teodosijeve mašte[8]. Po njegovom mišljenju, najverovatnije je da je Rastko krišom otišao na Svetu goru5 gde se sprijateljio sa monasima ruskog manastira Svetog Pantelejmona; Stefan Nemanja, sluteći gde mu je sin otišao, poslao je poteru koja je našla već zamonašenog Rastka[8]. Ne zna se pouzdano u kom manastiru se Rastko zamonašio, ali se smatra da bi mogao biti u pitanju ili ruski manastir Svetog Pantelejmona (Stari Rusik) ili grčki manastir Vatoped6.

Ovo što se dogodilo sa mnom, Bogu se tako o meni svidelo, koji me je od oca mojega dovde proveo a da me vi niste uhvatili, pa me on i sada od vaših ruku izbavi. Jer vi ste hteli da me sa dobra i željena puta sprečite i da se sa mnom pohvalite, ugodivši svome gospodaru. Ali Bog moj, na koga se uzdah i iziđoh, bio mi je pomoćnik, kao što vidite, a on će i ubuduće voditi moj život po svojoj volji. A vas, ljubazne moje, molim da ne tužite zbog ovoga, niti da ste skrušeni, nego bolje sa mnom pohvalite Boga, koji me je udostojio ovoga obraza, za kojim sam oduvek žudeo. Uzevši moju poznatu rizu i vlasi glave moje, vratite se u miru kući i ove znake predajte roditeljima i braći mojoj da vam poveruju da ste me živa našli, i to Božjom blagodaću kao inoka: Sava je ime moje.

Teodosije. Žitije sv. Save
(Sava vlastelinima iz potere nakon što se zamonašio)

U Vatopedu, koji je bio Savin dom narednih sedam godina, Sava se iskreno posvetio monaškom životu. Tu je on svakako imao prilike da se bliže upozna sa različitim delima grčke bogoslovske i crkvenopravne književnosti[7]. Rani boravak na Svetoj gori imao je značajnog uticaja u formiranju Savine ličnosti[9]. Tu se formirala njegova religioznost i njegovo shvatanje hrišćanstva i tu je pronašao uzore na osnovu kojih će organizovati manastirski i crkveni život u Srbiji. Sveta gora je tokom čitavog Savinog života ostala njegov drugi dom.[9].

U međuvremenu, u Srbiji je došlo do smene na prestolu. Stefan Nemanja se 25. marta 1196. povukao sa vlasti koju je prepustio svom srednjem sinu Stefanu Nemanjiću. Nemanjina odluka bila je motivisana kako političkim7 tako i verskim razlozima. Posle godinu i po dana provedenih u Studenici (25. mart 1196. — 8. oktobar 1197) Simeon je odlučio da se pridruži svom najmlađem sinu na Svetoj gori. Pismo koje je Sava poslao svom ocu odmah nakon što se ovaj zamonašio8 u kome ga je pozivao da mu se pridruži na Svetoj gori sigurno je takođe motivisalo Simeona da promeni sredinu.

Sava i Simeon su se posle više godina ponovo sreli 2. novembra 1197. godine u Vatopedu. Dolazak Simeona, doskorašnjeg vladara, izazvao je veliko interesovanje kod svetogorskog monaštva[10][11]. Veliki broj monaha posetio je Savu i Simeona u Vatopedu a oni su velikodušno delili priloge, najviše manastiru Vatopedu u kome su boravili[12][13]. Sve ove poduhvate Sava i Simeon su zajednički planirali, s tim što je Sava, kao mlađi, te zamisli ostvarivao[14].

U poznu jesen 1197, Simeon i Sava su uz saglasnost igumana Teostirikta krenuli u obilazak Svete gore da bi se Simeon poklonio svim njenim crkvama i svetim mestima. Prilikom obilaska darovali su brojne manastire, naročito Kareju, Iviron i Veliku Lavru[15].

Osnivanje Hilandara

Манастир Хиландар
Manastir Hilandar

Posle izvesnog vremena boravka u Vatopedu kod Simeona i Save se javila ideja za osnivanjem srpskog manastira na Svetoj gori. Njihova početna zamisao sigurno je bila da taj manastir bude sastavni deo Vatopeda[15] Početkom 1198. Sava je u Carigradu za to dobio saglasnost Aleksija III Anđela. Monasi drugih svetogorskih manastira nisu bili zadovoljni ovakvim razvojem događaja jer su smatrali da će Vatoped dobijanjem Hilandara isuviše ojačati[15]. Uprava Svete gore je zatim molila cara da da manastir u pun posed srpskim monasima. Na ovu molbu car je odgovorio izdavanjem još jedne hrisovulje juna 1198. godine[16]. On je poništio ranije izdati dokument i odredio je da manastir uživa potpunu slobodu tj. da ne bude potčinjen ni protosu ni igumanu Vatopeda[16]. Obnova Hilandara je brzo napredovala i već sredinom godine u njemu je otpočeo monaški život. Za prvog igumana Sava i Simeon su odredili monaha Metodija, svog odanog saradnika[17]. Istovremeno su pozvali Stefana Nemanjića da i on postane ktitor manastira tako da je Hilandar bio pod pokroviteljstvom tri člana srpske vladarske porodice.

Kada je ovaj blaženi otac naš prešao u večni pokoj, zavetom ostavi manastir meni grešnome u skromnom nekom stanju, u kojem mi otide, nekoga prepodobnog muža, po imenu Metodija, sa još četrnaestoricom monaha. Obuze me velika tuga i bojazan, jedno od pustoši, a drugo zbog straha od bezbožnih razbojnika. Ali kako se izvoli ljubavi Bogomatere i Nastavnice naše i svetim molitvama gospodina Simeona, taj hram od neznatnog i malog uznese se u velelepnu pojavu. I posle malo vremena skupih devedeset monaha u bratstvu i sve spremih što je na potrebu manastiru.

Sveti Sava. Žitije svetog Simeona Nemanje
(o Hilandaru nakon smrti sv. Simeona)

Simeon je u Hilandaru umro 13. februara 1199. godine. Sava je uz njega bio do poslednjeg časa i dirljivo je opisao te trenutke. Ubrzo je Sava nastavio da radi na organizovanju Hilandara. U proleće 1199. Sava je opet otišao u Carigrad gde je car Aleksije III izdao još jednu hrisovulju kojom je potvrdio ranije stečena prava Hilandara i dodao mu je opusteli manastir Zig na južnoj obali Svete gore[18]. Do avgusta iste godine Sava se vratio u Hilandar koji je brzo rastao. U vreme Simeonove smrti u njemu je bilo 10—15 kaluđera, da bi se nakon nekoliko godina njihov broj povećao na devedeset. Po Savinim rečima, manastir je postao veličasntven[18]. Za Hilandar je Sava izradio tipik (manastirski ustav) na osnovu tipika manastira Bogorodice Evergetide sa čijim se životom upoznao tokom svojih boravaka u Carigradu[19].

Do 1200. godine Sava je postao veoma važna ličnost na Svetoj gori[20]. Tih godina Savu je privlačio usamljenički život ispunjen molitvom. Kupio je isposnicu u Kareji koju je posvetio svetom Savi Osvećenom i gde se povlačio sa jednim ili dvojicom monaha živeći u strogoj askezi. I za Karejsku keliju (ćeliju, isposnicu) Sava je napisao tipik.

Iako je Sava već uživao ogroman duhovni autoritet, i dalje je bio samo kaluđer[20], te ga je sredinom 1200. godine episkop Jarisa rukopoložio za đakona, a potom i sveštenika. Sledeći Savin uspon u crkvenoj hijerarhiji desio se između 1200. i 1204. godine prilikom posete Solunu.9

Događaji koji su se u ovo vreme dešavali u Srbiji — građanski rat između velikog župana Stefana Nemanjića i njegovog starijeg brata Vukana — sigurno su uznemiravali Savu. Nije ga ostavio ravnodušnim ni pad Carigrada 1204. godine. U podeli vizantijskih teritorija južna Makedonija, koja je obuhvatala poluostrvo Halkidiki i Svetu goru, pripala je Bonifaciju, markizu od Monferata[25]. Položaj svetogorskih manastira postao je nesiguran pa su Savi braća pisala da prenese očeve mošti u Srbiju.

U Srbiji (1207—1217)

Свети Сава, икона из Хиландара
Sveti Sava, ikona iz Hilandara

Sava je pošao na dugo putovanje u Srbiju sa Simeonovim moštima i u pratnji grupe hilandarskih kaluđera najverovatnije u zimu 1206/07. godine[26]. Početkom 1207. Nemanjina tri sina sahranila su njegove posmrtne ostatke u grobnicu koju je pripremio u svojoj zadužbini Studenici, a Sava je sačinio službu u njegovu čast. Najverovatnije je Simeon tu ubrzo bio i kanonizovan[26]. Nedugo zatim, Sava je postavljen za igumana Studenice. Pošto je imao zvanje arhimandrita Sava je bio najviše negrčko svešteno lice u Srbiji. Za Studenicu je napisao tipik koji je zapravo predstavljao nešto izmenjeni Hilandarski tipik. Po Domentijanovim rečima, Sava je u Srbiju preneo sve uzore svetogorskog manastirskog života, to jest, osnivao je manastire, lavre i isposnice. Tada je otpočeo i Savin ktitorski rad u Srbiji. Zajedno sa bratom Stefanom otpočeo je radove na podizanju Žiče. Za vreme svog boravka u Studenici, Sava je pored službe napisao i opširno Simeonovo žitije koje predstavlja istaknuto delo srpske srednjovekovne književnosti[27].

Kao iguman najznačajnijeg manastira u Srbiji Sava je morao da se uključi i u državničke poslove. Po upustvima brata Stefana učestvovao je u dvema diplomatskim misijama. Prva, u kojoj je trebalo da pregovara sa Strezom, bugarskim velikašem10, završila se neuspešno. Mnogo značajniju diplomatsku misiju Sava je obavio kada je 1220. godine Srbiji zapretila velika opasnost od ugarskog kralja Andrije II. Tada je Sava veštom diplomatijom uspeo da ugarskog kralja pretvori od srpskog neprijatelja u prijatelja[29]. Domentijan i Teodosije objašnjavaju uspeh ove misije Savinim čudotvornim moćima.

I dođoh sa časnim moštima u Hvosno.
Kada je saznao vladalac sin njegov Stefan Nemanja, i brat mu knez Vukan, skupiše svetitelja i jereje i igumane sa mnogim monasima i sa boljarima svim, sa radošću radujući se i veseljem veseleći se. Došavši sa velikom čašću uzeše mošti gospodina Simeona, pesmama duhovnim blagodareći Boga. Jer kao što prekrasni Josif uze iz Egipta telo oca svoga Jakova i prenese ga u zemlju obećanu, tako i ovi bogoljubivi i blagoobrazni, sinovi njegovi sa svom državom primiše ga, radošću radujući se i veseljem veseleći se, sami noseći prečasno telo oca svoga, i sa velikom počašću položiše ga u ovoj svetoj crkvi, u određeni mu grob, koji blaženi ranije sam sebi beše načinio. A ovo se dogodi meseca februara u 19. dan.

Sveti Sava. Žitije svetog Simeona Nemanje.
(Dolazak sv. Save u Srbiju s moštima sv. Simeona)

Kralj Andrija je septembra 1217. krenuo iz Splita u krstaški pohod. Samo što je isplovio, veliki župan Stefan je po drugi put od pape zatražio kraljevsku krunu. Papa Honorije III poslao je svog legata sa krunom kojom je Stefan krunisan.11

U srpskoj istoriografiji je uvreženo mišljenje da se Sava nije slagao sa bratovljevom prozapadnom, odnosno prorimskom politikom i da je zato ljut otišao iz Srbije u Svetu goru[30]. Obolenski osporava ovo mišljenje i smatra da je Sava ostao u dobrim odnosima sa Stefanom, navodeći kako je Stefan 1216. Savu nazivao učiteljem i savetodavcem. Pre odlaska iz Srbije Sava je radio na organizovanju monaškog života u Studenici i učestvovao je u izboru novog igumana[31], tako da je malo verovatno da je Sava krenuo u važnu diplomatsku misiju u Nikeju bez prethonog savetovanja sa bratom.

Savin odnos prema rimskoj crkvi je odraz oštre podeljenosti između istočnog i zapadnog hrišćanstva ranog 13. veka[32]. U doba prvih Nemanjića postojala je izvesna crkveno-politička otvorenost koju su zastupale i ondašnje pape[33]. Stefan Prvovenčani jasno je razdvajao različite nivoe svog političkog, crkvenog i verskog delovanja[34]. Inoćentije III (1198—1216) je vodio crkvenu politiku velikog stila i uspeo je da uspostavi duhovnu suprematiju nad Srbijom i Bugarskom. Sava i ljudi oko njega bez sumnje su smatrali papu za izuzetnan autoritet u duhovnim pitanjima, a izvesne teološke razlike između Istoka i Zapada ili su im bile nepoznate ili, što je verovatnije, nisu izgledale nepremostive. Na odnos ranih Nemanjića prema rimokatoličkoj crkvi uticala je i činjenica da je primorski deo zemlje bio naseljen katolicima[35]. Sava verovatno nije video ništa sporno ni problematično u tome što je on svega nekoliko godina nakon što je njegov brat dobio krunu iz Rima otišao u Nikeju gde je bio hirotonisan za prvog srpskog arhiepiskopa.12

Odlazak iz Srbije i misija u Nikeji

Složene političke okolnosti na Balkanu početkom 13. veka, a isto tako složena crkvena situacija u Srbiji13 [36] bile su pozadina misije Save Nemanjića u Nikeji čiji je rezultat bila autokefalnost Srpske crkve.

Po svoj prilici Sava se na misiju odlučio u dogovoru sa Stefanom. Iz Srbije je prvo otišao u Hilandar odakle je izvesno vreme održavao prepisku s bratom[37]. Na put u Nikeju Sava je pošao 1219. godine.14 U Nikeji, Savu su dočekali Teodor I Laskaris i patrijarh Manojlo I Saranten. Sava je s carem bio rodbinski povezan, ali je za uspešnost misije sigurno bio važniji Savin lični ugled.15 U vezi s onovremenim političkim okolnostima prisne veze su odgovarale i Srbiji i Nikejskom carstvu. Vizantiji svakako nije bilo svejedno što se Srbija Stefanovom krunisanjem pribiližila Rimu i što se Stefan krunisao krunom koju je poslao rimski papa[38]. Vojni uspesi Teodora Anđela, epirskog vladara, otežavali su Laskarisov položaj, pa je poboljšanje odnosa sa balkanskim državama moglo doneti Nikeji korist. Sava je kao vešt diplomata i ugledni duhovnik uspeo da postigne sporazum povoljan po obe strane. Istovremeno su donesene dve odluke kojima je Sava hirotonisan za arhiepiskopa i kojom je srpska crkva stekla autokefaliju16.

Srpska autokefalija bila je više formalno nego suštinski ograničena time što je prilikom bogosluženja prvo trebalo da se pominje ime carigradskog patrijarha ispred drugih episkopa. U administrativnom i crkvenopravnom pogledu Srpska crkva je dobila pravo da neograničeno bira i i hirotoniše arhiepiskopa i druge episkope[39]. Savina hirotonija dovela je do delikatnog problema u oblasti kanonskog prava. Vizantijsko crkveno pravo zabranjivalo je da se jedna određena ličnost preporuči za neku dijecezu. Teodosije i Domentijan, znajući za ovu poteškoću napominju da je Sava prvo za položaj arhiepiskopa predložio jednog od svojih saputnika, što je malo verovatno[40]. Po svoj prilici Sinod i patrijarh sankcionisali su carevu odluku kojom je Sava postao prvi srpski arhiepiskop.

Prvi srpski arhiepiskop

Црква Светог Спаса у манастиру Жича
Crkva Svetog Spasa u manastiru Žiča

Prilikom povratka iz Nikeje u Srbiju Sava se jedno kraće vreme zadržao na Svetoj gori, a nešto duže boravio je u Solunu, u manastiru Filokal[41]. Savin boravak u Solunu imao je velikog značaja za razvoj srpskog crkvenog prava jer je on tu organizovao rad, a značajnim delom i sam učestvovao u stvaranju srpske redakcije vizantijskog nomokanona koji će postati poznat pod nazivom Nomokanon svetog Save (Krmčija svetog Save).17 Ovaj zbornik postaće prvorazredan izvor prava u srednjovekovnoj Srbiji, a ostvariće uticaj i na širem području jer je takođe postao osnovni ustav i bugarske i ruske crkve[42].

Sava se vratio u Srbiju 1220. godine. Prvo se sastao s bratom, zatim je otišao u Studenicu da bi se poklonio očevom grobu da bi na kraju otišao u Žiču, koja je određena za središte nove Srpske arhiepiskopije. Odmah se posvetio njenom organizovanju — osnovao je oko 11 eparhija (episkopija) uključujući i arhiepiskopiju u Žiči. Za episkope je postavio svoje učenike od kojih su neki bili upravo stigli iz Hilandara. Odredio je još jednu grupu učenika koji su postali prezviteri (protopopovi) i čiji je zadatak bio da kao njegovi zastupnici (egzarsi) misionare po zemlji i uspostavljaju hrišćanske zakone o braku, kao i da iskorenjuju neznaboštvo[43]. Na dugoj propovedi u Žiči Sava je osudio neka jeretička učenja.18 U borbi protiv jeretika Savi su pomagale i svetovne vlasti, pre svega njegov brat Stefan Prvovenčani.

Uspostavljanje samostalne Srpske arhiepiskopije čije su tri eparhije bile izdvojene iz sastava Ohridske arhiepiskopije, neminovno je moralo dovesti do sukoba s Dimitrijem Homatijanom, ohridskim arhiepiskopom. Maja 1220. godine on je Savi poslao pismo u kome je prebacivao Savi način života koji je vodio, ali glavna tema ovog pisma je bilo izuzimanje tri episkopije ispod njegove vlasti. Po svoj prilici, Sava nije ni odgovorio na ovaj izazov. Sukob se sam po sebi ugasio, a autokefalnost Srpske crkve su još za Savina života priznali poglavari drugih pravoslavnih crkava.

Odnosi sa Radoslavom i prvo hodočašće

Stefan Prvovenčani je umro 1228. godine. Pred kraj vladavine uspostavio je dobre odnose sa Teodorom Anđelom, epirskim vladarom. Radoslav, Stefanov naslednik, oženio se 1219/20. Anom, Teodorovom ćerkom, zbog čega će tokom njegove vladavine epirski uticaj biti izuzetno snažan u srpskoj politici. Radoslava je u Žiči krunisao arhiepiskop Sava.

Radoslav se dopisivao sa Dimitirijem Homatijanom, ohridskim arhiepiskopom, u vezi sa nedoumicama oko službe i crkvene discipline[44]. Pojedini srpski istoričari smatrali su da je Radoslav na ovaj način hteo da vrati Srpsku crkvu pod vlast Ohridske arhiepiskopije i da je Sava nezadovoljan ovim dešavanjima odlučio da napusti Srbiju i ode na hodočašće u Svetu zemlju[45]. Obolenski relativizuje ovo gledište navodeći da nije logično da Sava napusti Srbiju ako je njegovo životno delo, autokefalija srpske crkve, u opasnosti[46]. U Savinim biografijama naglašeni su dobri odnosi koje je imao s Radoslavom, čiji je izbor za kralja Sava podržavao i koga je i sam krunisao[46]. Domentijan navodi da se kralj teška srca rastao od Save, tako da razloge za Savino prvo hodočašće pre treba tražiti u njegovoj želji da obiđe sveta mesta, poboljša bogosluženje ugledajući se na stare hrišćanske centre i da učvrsti položaj srpske crkve uspostavljanjem kontakata sa istočnim patrijaršijama[46].

Godine 1229. Sava je iz Dalmacije otplovio za Palestinu. Obišao je Jerusalim, Vitlejem, Jordan kao i manastir Svetog Save Osvećenog (Jerusalimskog). U povratku, prošao je kroz Malu Aziju gde je posetio nikejskog cara, Jovana Duku Vataca, a zatim je otišao na Svetu goru gde je boravio u Vatopedu i Hilandaru. U zimu 1229/30. najverovatnije je boravio u Solunu gde se sastao sa Teodorom Anđelom. Njegovo putovanje imalo je velikog značaja za razvoj bogosluženja u srpskoj crkvi[47]. Na ovom putu, Sava je sigurno proučio Jerusalimski tipik po kome je organizovan život u manastiru Svetog Save Osvećenog. Po povratku u Srbiju 1230. u bogoslužbenu praksu srpske crkve uneo je neke elemente iz ovog tipika.

Drugo hodočašće i smrt

Sava je bio srpski arhiepiskop do 1234. godine. Period od njegovog povratka iz Svete zemlje do silaska sa arhiepiskopskog prestola bio je izuzetno buran u srpskoj politici. Radoslav je svrgnut sa prestola 1233. godine i na njegovo mesto je dovoden njegov mlađi brat Vladislav. Poraz Teodora Anđela, Radoslavljevog tasta i zaštitnika, u bici kod Klokotnice 1230. godine, verovatno je bio razlog pobune vlastele i Radoslavljevog svrgnuća. Vladislav je bio zet bugarskog cara u kome je novi srpski vladar nalazio spoljnopolitički oslonac. O Savinom stavu prema ovim dešavanjima ništa nije poznato[48]. Bio je blagonaklon prema oba sinovca: Vladislava je krunisao, a sa Radoslavom se zbližio posle njegovog povratka iz progonstva koje je proveo u jednom manastiru.

Sava je ubrzo odlučio da se povuče sa položaja srpskog arhiepiskopa. Odluku je saopštio na saboru u Žiči i za naslednika je postavio svog učenika Arsenija. Potom se uputio na drugo hodočašće u Svetu zemlju. Ukrcao se u Budvi u proleće 1234. godine i uputio se ka južnoj Italiji. Iako je brod kojim je Sava plovio bio žrtva gusarskog napada, Sava je ipak uspešno prispeo u luku Brindizi. Odatle se zaputio u Palestinu gde se u Jerusalimu sastao sa patrijarhom Atanasijem. Slobodno se dalje kretao po Egiptu gde je vladala dinastija Ejubida. Sastao se i sa aleksandrijskim patrijarhom, a zatim ga je lično primio sultan Al Kamil koji mu je obezbedio vodiče za obilazak Sinaja. Sa Sinaja ponovo odlazi u Jerusalim i preko Antiohije dolazi u Malu Aziju. U Carigradu je ponovo boravio u manastiru Bogorodice Evergetide gde je primio poziv bugarskog cara Ivana Asena II koji ga je pozvao u posetu. Krajem 1235. ili početkom 1236. stigao je u Trnovo. U Trnovu je umro 14. (27) januara 1236. godine.

Dostignuća

Crkveni velikodostojnik

Episkopija Sedište
Žička
(arhiepiskopija)
Žiča
Raška Crkva svetih apostola (Ras)
Prizrenska Sveta Bogorodica Ljeviška
Lipljanska Sveta Bogorodica Gračanička
Zetska manastir Svetih arhanđela na Prevlaci
Humska Sveta Bogorodica Stonska
Toplička crkva Svetog Nikole kod Kuršumlije
Budimljanska crkva Svetog Đorđa kod Ivangrada
Dabarska Sveti Nikola kod Priboja
Moravička crkva Svetog Ahilija
Hvostanska Mala Studenica

Nakon diplomatske misije u kojoj je izdejstvovao autokefalnost Srpske crkve, Sava je morao da pristupi njenom organizovanju. Taj zadatak je stavio pred njega čitav niz problema crkvene, pravne i političke prirode. Na povratku u Srbiju, Sava je prošao kroz Solun i Hilandar, gde je proveo izvesno vreme u priopremama svega onog što mu je bilo neophodno za organizaciju crkve. U Srbiju je konačno stigao krajem 1219. ili početkom 1220. godine[49]. Verovatno već u rano proleće 1220. godine započeo je rukopoloženje episkopa[50]. Sava je Srpsku arhiepiskopiju organizovao u deset episkopija sa sedištem u Žiči (koja je bila jedanaesta eparhija). Od ovih episkopija tri su prethodno bile pod jurisdikcijom Ohridske arhiepiskopije (Prizrenska, Raška i Lipljanska), dve (Stonska i Humska) su se nalazile na primorju, dok je pet njih obuhvatalo unutrašnjost srpske države[51]. Za sedišta episkopija birani su najugledniji manastiri na njihovoj teritoriji[52]. Promene u crkvenoj organizaciji koje je Sava izveo nisu odgovarale ohridskom arhiepiskopu Dimitriju Homatijanu, između ostalog i zato što je izgubio tri episkopije. On je maja 1220. godine preko skopskog episkopa Jovana poslao Savi pismo u kome oštro kritikuje njegove postupke, autokefaliju Srpske arhiepiskopije, Savino posvećenje za arhiepiskopa, ali pre svega nekanonsko smenjivanje episkopa u Prizrenu i Rasu. Ipak, ovaj sukob nije dobio veće razmere i vremenom se sam od sebe ugasio. Smatra se da je Hometijanovo pismo bilo njegova lična inicijativa i da nije bilo u vezi sa politikom epirske države koja je u to vreme bila u dobrim odnosima sa Srbijom. Srpsku crkvu su još za Savina života priznale druge pravoslavne crkve.

Sava je pažljivo brinuo o rasporedu episkopija. Tako je jedan od zadataka Humske episkopije bio da predstavlja branu prema latinskim dijecezama Dubrovačke arhiepiskopije dok je Zetska episkopija imala istu ulogu prema Barskoj arhiepiskopiji.

Veliki značaj Sava je pridavao i organizovanju monaškog života. U Srbiji je i pre njega bilo manastira, ali su se od Save oni počeli organizovati po svetogorskim uzorima[53]. Život u manastirima je bio organizovan s ciljem da se dosegne najviši stupanj izvornog, istočnog monaštva[53]. Kinovijski (opštežiteljni) manastiri dobili su tipik izrađen prema tipiku manastira Bogorodice Evergetide u Carigradu, a pustinjačke kelije bile su organizovane prema Karejskom tipiku koji je bio Savino delo.

U Savnom radu na organizovanju crkve nije zanemareno ni niže, parohijsko sveštenstvo. U Srpsku crkvu Sava je uveo i ustanovu protopopova, egzarha (opunomoćeni izaslanici) koji su imali različita zaduženja (pre svega sklapanje brakova prema hrišćanskim običajima i iskorenjivanje ostataka paganstva)[53].

Ktitorska delatnost

Detaljnije u Ktitorska delatnost Svetog Save

Манастир Ксиропотам на Светој гори
Manastir Ksiropotam na Svetoj gori

Ktitorska delatnost Svetog Save kojom je počeo da se bavi još kao svetogorski monah bila je veoma intenzivna, da bi svoj vrhunac doživela tokom Savinog rada na uspostavljanju i organizovanju autokefalne srpske crkve.

Svoju graditeljsku delatnost započeo je u Vatopedu[54]. Na Svetoj gori je Sava zajedno sa svojim ocem, tada monahom Simeonom, darovao i veliki broj drugih manastira. Prilikom obilaska Svete gore oni su postali ktitori Ivirona, Velike Lavre i crkve u Kareji. Ubrzo su Sava i Simeon otpočeli rad na osnivanju srpskog manastira na Svetoj gori. Zajedno sa velikim županom, Stefanom Nemanjićem, obnovili su potpuno zapušteni manastir Hilandar. U podizanju Hilandara Sava je imao veoma značajnu ulogu[55]. Posle Hilandara, Sava je postao ktitor još jedne samostalne monaške ustanove, kelije u Kareji. Tokom 1199. postao je ktitor još tri svetogorska manastira: Karakale, Ksiropotama i Filoteja. Ovi manastiri su toliko stradali od razbojničkih napada s kraja 12. veka da je to dovelo u pitanje njihov opstanak. Sava se pobrinuo za brastvo manastira Karakala, obnovio je razorena zdanja i nabavio je hranu za manastir. U Ksiropotamu je podigao crkvu i dao da se izradi živopis. Manastir Filotej je naročito teško stradao, pa je Sava znatno doprineo njegovoj obnovi. U Carigradu je Sava darovao manastir Bogorodice Evergetide gde je smatran za ktitora, a u Solunu se za njega vezuje osnivanje manastira Filokala.

Kao ktitor u Srbiji, Sava je bio aktivan između 1206. i 1216. ili 1217, i posle 1219. godine[56]. Pod njegovim rukovodstvom je živopisana Bogorodičina crkva u Studenici, a u okolini Studenice, u selu Savovu, Sava je osnovao tzv. Savine isposnice (Gornje i Donje). Nakon Studenice usledilo je podizanje Doma Spasovog, odnosno manastira Žiče. Završni radovi, živopis i osvećenje obavljeni su nakon što se Sava kao arhiepiskop vratio iz Nikeje. Tada je obnovio i podigao niz crkava po Srbiji kako bi zaokružio svoj rad na uspostavljanju autokefalne crkve. Po uzoru na Lavru Svetog Save Osvećenog u Sionu podigao je crkvu Svetih apostola u Peći. Učestvovao je i u podizanju Mileševe.

Sava je takođe darovao brojne crkve i manastire u Palestini. Tu je osnovao i jedan novi manastir na Sionu u Jerusalimu koji je trebalo da bude utočište za srpske hodočasnike. Glavno ktitorsko pravo, pominjanje u službama, Sava je stekao u još nekoliko crkava u Palestini: u vitlejemskoj Crkvi Hristovog rođenja, u Lazarevoj crkvi nedaleko od Jerusalima i u tzv. Isposnici Gospodnjoj, kao i u aleksandrijskoj crkvi prilikom svoje druge posete Bliskom istoku.

Motivi ovako zamašne ktitorske delatnosti su pored iskrene pobožnosti bili i političke prirode. Među glavnim ciljevima bili su učvršćivanje srpske države i mlade autokefalne Srpske arhiepiskopije.[57]

Zakonodavac

S pravnom problematikom Sava se prvi put morao upoznati tokom svog kratkotrajnog boravka u Humskoj oblasti (1190/91). Tokom boravka na Svetoj gori njegova zakonodavna delatnost je bila bogata i raznovrsna, jer je njegovu ktitorsku aktivnost u svetogorskim manastirima morala da prati i pravna, s obzirom da je morao potpisivati ugovore o kupovini imanja i slično[58]. Osnivanje manastira Hilandara pratio je veliki broj različitih pravnih akata među kojima su bili i Ktitorska povelja Simeona Nemanje i Hilandarski tipik. Smatra se da je Sava dosta učestvovao u izradi ktitorske povelje njegovog oca.

Hilandarski tipik predstavlja unekoliko prerađen prevod tipika manastira Bogorodice Evergetide. Karejski tipik nastao je pre hilandarskog. Moguće da je Sava u Karejskoj keliji sam, ili uz pomoć svoje sabraće radio na izradi Hilandarskog tipika. Hilandarskim tipikom prenet je u srpski manastir na Svetoj gori način monaškog života jednog carigradskog manastira, a kasnije će on biti prenet i u Srbiju. S druge strane, Karejski tipik po svojoj crkvenorpavnoj sadržini, po svom formularu i pravnoj terminologiji predstavlja samostalno zakonodavno i književno delo svetog Save[59].

U odredbama Karejskog tipika posebna pažnja je bila posvećena osiguravanju nezavinsnosti ove monaške ustanove, kako od svetogorskog prota tako i od igumana Hilandara. Povezanost kelije sa manstirom utvrđena je činjenocom da je upražnjeno mesto nastojatelja kelije popunjavano monahom iz hilandarskog bratstva[60].

Po povratku u Srbiju Sava je u Studenici izradio dva pravna akta — Studenički tipik, i verovatno dopunu Nemanjinoj ktitorskoj povelji sa odredbama o ekonomskoj organizaciji manastira (kasnije poznat kao Zakon svetog Simeona i svetoga Save)[61]. Tokom Savinog boravka u Solunu 1220. nastala je Krmčija ili Nomokanon svetog Save. U pitanju je kompilacija sastavljena od raznih kanonskih zbornika (Sintagma kanona u 50 naslova patrijarha Jovana Sholastika, Prefotijevski nomokanon u 14 naslova), prevoda odabranih komentara kanonista 12. veka, Aristina i Zonare, kao i prevoda Prohirona (Građanskog zakona) cara Vasilija I Makedonca. Nomokanon svetog Save je jedinstveni crkveno-pravni zbornik koji je imao velikog značaja u srpskoj pravnoj istoriji.

Organizovanje arhiepisopije pratilo je i izdavanje niza pravnih akata. Hrisovulja svetog Save i brata mu Stefana bila je dokumentarna promulgacija srpske arhiepiskopije i ovaj dokument je poznat samo po kratkom izvodu u rukopisu Sintagme Matije Vlastara iz 1453. godine. Formiranje episkopija i postavljanje episkopa pratilo je izdavanje odgovarajućih akata ali nijedan od njih nije sačuvan. Isto tako od velikog broja različitih povelja sačuvana je u autentičnom prepisu samo jedna, povelja manastiru Svetog Nikole na skadarskom ostrvu Vranjini.

Za razvoj srpske srednjovekovne crkve izuzetno je značajan Sinodik pravoslavlja koji je Sava izneo u okviru svoje besede održane u Žiči. Sinodik se sastoji od dva dela: u prvom delu prihvataju se sve pozitivno izložene odredbe donete na crkvenim saborima, dok se u drugom delu osuđuju elementi nekih jeretičkih učenja (pojedini naučnici pretpostavljaju da je u pitanju bogumilska jeres). U ovom dokumentu se vidi koliko je Sava pažljivo nastojao da izbegne bilo kakvo bogoslovsko odstupanje od pravoslavnog učenja.

Književnik

Sveti Sava smatra se za začetnika osamostaljene srpske književnosti [62] Odnos svetog Save prema knjizi i književnom stvaralaštvu može da se vidi i u njegovim manastirskim tipicima gde je čitanju knjiga i biblioteci dato važno mesto. [63] Prva Savina dela su po svojoj prirodi crkvenopravna, neknjiževna (Karejski i Hilandarski tipik). Književnih elemenata u sebi ima Savino pismo igumanu Spirodinu, koje je jedino sačuvano Savino pismo, poslato sa jednog od Savinih putovanja u Svetu zemlju (verovatno sa drugog).

Književni dar Sava je pokazao tek u svojim žitijnim i pesničkim delima. U Hilandarskom tipiku nalazi se kratko žitije svetog Simeona koje opisuje samo njegov dolazak u Svetu Goru i sažeto kazivanje o njegovoj smrti. Razvijeno žitije Sava piše tek u uvodu Studeničkog tipika (1208). Opširno Žitije svetog Simeona pisano je kao ktitorsko žitije osnivača Studenice po svim pravilima ovoga žanra. [64] Usredsređeno je na Simeonov monaški lik i stvarni biografski podaci su podređeni naglašenoj ideji o odricanju. U žitiju nema visokoparne retorike i prepoznaje se kazivanje bliskog svedoka. [64] U genezi ovog žitija značajnu ulogu je odigrao uvodni deo Hilandarske povelje Stefana Nemanjića. Svoje književno stvaralaštvo Sava je nastavio pišući Službu svetom Simeonu u kojoj nastavlja izlaganje glavnih ideja iznetih u Simeonovim žitiju. Književni izvor i uzor ovog dela bila je minejska Služba svetom Simeonu Stupniku. Po Domentijanu Sava je službu sastavio u Hilandaru 1200. godine. Ona označava početak srpskog pesništva i niza tekstova kojima je uspostavljan kult svetorodne dinastije Nemanjića.

Sveti Sava u tradiciji i umetnosti

Kult svetog Save

Smrt svetog Save van Srbije i njegova sahrana u Bugarskoj izazvali su veliko nezadovoljstvo u Srbiji[65]. Kralj Vladislav je uložio značajne diplomatske napore da se Savini posmrtni ostaci prenesu u Srbiju. Pregovori su trajali dugo i u prvi mah nisu doveli do konkretnih rezultata[66]. Zatim je Vladislav lično otišao u Trnovo u posetu svom tastu, bugarskom caru, s namerom da pregovara o ovom problemu. Car Asen nije bio voljan da dozvoli prenos Savinih posmrtnih ostataka i nije menjao mišljenje i pored Vladislavljevog insistiranja. Po Domentijanovim rečima, Vladislav je tražio da mu se da gospodin i učitelj, prosvetitelj otačastva, topli zastupnik i skori pomoćnik otačastva. Ipak, posle nekoliko dana Asen je popustio i Vladislav je poneo Savine mošti u Srbiju.19

Po povratku u Srbiju Vladislava su dočekali arhiepiskop Arsenije I sa sveštenstvom, vlastela, kao i veliki broj običnih ljudi. Maja 1237. Savino telo je položeno u grob u Mileševi[67]. Ubrzo potom Sava je i kanonizovan. Poštovan još za života, Savin kult je naročito izgrađivan nakon njegove smrti. U srednjovekovnoj Srbiji njegov grob je postao mesto hodočašća. Grigorije Sinait ga je smatrao velikim svetiteljem, Sava III ga je nazvao svetim i velikim apostolom i arhijerejom srpskim[68], dok je za arhiepiskopa Danila Sava bio svetilnik otačastviju (…) gospodin naš i učitelj.

Savin kult se razvio u celom srpskom narodu. Naročito je jak bio u mestima koja su na bilo koji način bila povezana sa njegovim životom i radom, pogotovu u manastiru Mileševa i njegovoj bližoj okolini. Kada se u poznom srednjem veku iz Huma, izdvajanjem iz Bosne razvila posebna državna jedinica, Savin kult je i ovde ojačan. Naročito ga je poštovao Stefan Vukčić Kosača koji je uzeo titulu hercega od svetog Save.

Спаљивање моштију св. Саве 1594. године
Spaljivanje moštiju sv. Save 1594. godine

U doba turske vlasti Sava je među Srbima nazivan učiteljem, prosvetiteljem i novim apostolom[70]. U to doba Savin kult je već bio daleko prevazišao granice nekadašnje srpske države. Širio se i u Rusiji, naročito u doba vladavine cara Ivana Groznog. Starac Isaija, ruski kaluđer, doneo je sa Svete gore u Rusiju jedan rukopis Teodosijevog Žitija svetog Save koje je zatim intenzivno prepisivano u Rusiji tako da su ga posedovale mnoge biblioteke. Ruski pisac Zaharije Kopistenski u jednom polemičkom spisu protiv katolika ističe svetog Savu kao ličnost na koju se treba ugledati.

Kao svetac, Sava je poštovan i među rimokatolicima. Tomko Mrnjević, bosanski biskup, napisao je početkom 17. veka prvu biografiju svetog Save koja nema istorijsku već isključivo književnu vrednost. S poštovanjem o svetom Savi su pisali dubrovački pesnik Antun Sasin, Jovan Kavanjin i Pavle Riter Vitezović[71]. Pored Srba, na hodočašće u Mileševu dolazili su i Jevreji i Turci.

Tursko spaljivanje Savinih moštiju 1594. godine u Beogradu u znak odmazde protiv pobunjenih banatskih Srba nije smanjilo poštovanje koje je srpski narod gajio prema svetom Savi. Kult sv. Save snažno se širi posle 1775. godine kada ga je karlovački sinod uvrstio među srpske narodne svece. Razna dela prosvetnog i kulturnog značaja u srpskim sredinama obavljana su na Savindan. Na Savindan 1826. osnovana je Matica srpska. Istog dana je i Sava Vuković potpisao zaveštanje kojim je osnovana Srpska gimnazija u Novom Sadu 1810. godine.

Od druge decenije 19. veka sveti Sava se sve više smatra zaštitnikom i pokroviteljem srpskih škola: prvo u Vojvodini (verovatno prvo u Zemunu 1826), zatim u Srbiji (1827), Dalmaciji, Crnoj Gori, Bosni i Hercegovini, Staroj Srbiji. Kao školska slava dan svetog Save se nije proslavljao samo u perodu komunističke vlasti u Jugoslaviji da bi se ta praksa ponovo uspostavila nakon njegovog završetka.

Sveti Sava u književnosti

U dugom periodu od preko sedam vekova nastao je veliki broj književnih dela, kako usmenih tako i pisanih u kojima se kao linost pojavljuje sveti Sava. Prvi tekstovi o svetom Savi bili su oni kojima je ustanovljavan njegov kult a među njima su najznačajnija žitija koja su napisali Domentijan i Teodosije. Po rečima Vojislava Đurića oni su ne samo potpunošću nego i sugestivnošću izlaganja nadmašili sve kasnije pisce i tvorce narodnih umotvorina. Oni su uspeli da u Savi prepoznaju psihološku protivurečnost između težnje ka asketskom podvizavanjui praktičnog rada na utvrđivanju države i crkve. Verska posvećenost, državotvorni rad i čuda koja mu pripisuju Domentijan i Teodisije činili su okosnicu kasnije književne obrade Savine ličnosti. U doba propadanja srpske srednjovekovne države i u vreme turske vlastirazmere Savinog književnog likapostale su ogromne. [72] Dodato mu je svojstvo borbe protiv Turaka i narodnog pomagača i učitelja. U usmenoj književnosti Sava je psotao mitski predak sa najrazličitijim svojstvima, od vrhovnog boga (po Čajkanoviću) do običnog čoveka. U oblikovanju Savinog lika u usmenoj književnosti uticala su stara paganska verovanja i to više u lirskim pesmama i pripovetkama nego u epskoj poeziji. Ova činjenica objašnjava se time što su epske pesme nastajale radom pesnika koji su se često okupljali oko manastira koji su bili centri crkvenog predanja o Savi nastalog pod uticajem njegovih žitija.

Izazov za književnu obradu predstavljala je Savina uloga zaštitnika sirotinje i zastupnika pravde. Ova uloga pripisuje mu se već kod Teodosija a u kasnije nastalim delima izuzetno je naglašena.

U modernoj srpskoj književnosti pisci su obrađivali lik svetog Save ali uglavnom jednostrano naglašavajući isključivo njegovu rodoljubivu ili prosvetiteljsku dimenziju. Među ogromnim brojem prigodnih napisa male književne vrednosti, visoke estetske kvalitete nisu dosegli ni velikani srpske književnosti kao što su Vojislav Ilić, Jovan Jovanović Zmaj, Miloš Crnjanski i drugi u svojim delima o svetom Savi. Među književnim delima nakon Domentijana i Teodisija Vojislav Đurić po estetskim dometima izdvaja narodnu pripovetku Sava i đavo a među modernim delima izdvajaju se pesme Matije Bećkovića.

Sveti Sava u umetnosti

Od ranih portreta svetog Save sačuvana su samo dva — u Mileševi i priprati kralja Radoslava u Studenici. Pretpostavlja se sa izvesnošću da su postojale brojne ktitorske ikone i freske svetog Save u Hilandaru, svetogorskim manastirama i manastirima u Srbiji ali je najveći deo njih uništen. Smatra se da je portret u Mileševi nastao još za Savinog života i da je najuspešniji Savin portret.

Razvoj ikonografskih tipova svetog Save u narednim vekovima zavisiće od više činilaca: kruga odakle je dolazio podsticaj za izradu likovnih predstava (srpski dvor, visoki crkveni krugovi, vlastela, bratstva manastira kojima je Sava bio ktitor), stanja i tendencija u srpskoj umetnosti i trenutnih političkih, crkvenopolitičkih i kulturnih prilika.

**Свети Сава**, фреска из Краљеве цркве у Студеници
Sveti Sava, freska iz Kraljeve crkve u Studenici

Iz srednjeg veka sačuvana su 42 Savina portreta. Na prvom sačuvanom iz Mileševe, Sava je prikazan kako levom rukom drži Jevanđelje dok desnom rukom blagosilja čime se stavlja akcenat na dve njegove glavne uloge — arhijereja i učitelja[73] — koje su često naglašavane i u kasnijem slikarstvu. U ikonografiji 13. veka Sava je prikazivan i u povorci arhijereja (Studenica) i kao mlad monah (Sopoćani). U 14. veku ikonografija svetog Save doseže najvišu tačku u razvoju. U Lozi Nemanjića, sceni u kojoj je likovno prikazivanje ideologije Nemanjića doseglo vrhunac, Sava je prikazivan sa leve strane rodonačelnika Stefana Nemanje. Značajni Savini portreti u srpskom srednjovekovnom slikarstvu su portreti iz Dečana, a naročito onaj iz Peći nastao oko 1375. godine.

U vreme turske vlasti a i u kasnijim vremenima gotovo da nije bilo srpske crkve bez Savinog lika. Nove političke i ideološke okolnosti su imale uticaja i na razvoj ikonografije svetog Save[74]. Njegova složena ličnost doprinela je razvoju velikog broja ikonografskih tipova[74]. I pored izvesnih specifičnosti i u vreme turske vlasti glavni ikonografski tip svetog Save je onaj na kome je prikazivao kao arhijerej i učitelj, prisutan još od 13. veka. Retko se prikazuje samostalno a gotovo uvek sa svetim Simeonom. Povremeno je slikan i u društvu najuglednijih crkvenih otaca.

Barokni uticaji u srpskoj umetnosti doneli su i izvesne promene u Savinoj ikonografiji. Na brojnim baroknim ikonama Sava je uglavnom zajedno sa Simeonom gde su prikazani kako između sebe drže model crkve ili ikonu Bogorodice. U umetnosti 18. veka ikone svetog Save i Simeona se uključuju u strogo određenu tematiku ikonostasa[75]. Vrhunac likovnog kulta Save i Simeona 18. veka dosegnut je u ikonostasu katedralne crkve u Sremskim Karlovcima koji su 1780. izradili Teodor Kračun i Jakov Orfelin. U savremenom srpskom slikarstvu (19—20. vek) sveti Sava je bio česta inspiracija umetnicima koji su nastojali da izraze pokroviteljsku, prosvetiteljsku i rodoljubivu stranu njegove ličnosti.

Sveti Sava u narodnoj tradiciji

U srpskoj narodnoj tradiciji lik svetog Save zauzima izuzetno mesto. Po rečima Veselina Čajkanovića, u liku svetog Save u pojedinim delima narodne književnosti mogu se videti elementi starog prethrišćanskog verovanja[76]. Takve legende ni u kom slučaju ne odražavaju istinitu životnu delatnost svetog Save. Područje na kome su zabeležene legende o svetom Savi i na kom se sreću toponimi nazvani po njemu izuzetno je široko. Ivan Božić navodi da je ishodište i žarište predanja o svetom Savi bilo na području Hercegovine i Crne Gore i da se ono širilo naporedo sa seobama.

Veoma je teško utvrditi i hronološki odrediti terotorijalno poreklo pojedinih pesama i priča o svetom Savi. One najranije iz 13. i 14. veka neposredno se oslanjaju na pisane tekstove o svetom Savi i na njihove likovne obrade[76]. Već u drugom sloju narodnih predanja nastalih u 15. i 16. veku, nastaju pesme i priče sa najraznovrsnijim motivima. Ovaj proces se nastavio tokom 17. veka da bi u 18. i 19. veku Sava pre svega bio vezivan za prosvetiteljsku delatnost. Tokom vremena u ovim delima Savin lik ima vrlo malo veze sa istorijskim Savom. Zabeleženo je da učenici u Kragujevcu 1828. ili 1829. godine nisu znali ko je u stvari bio sveti Sava[77].

U većini priča sveti Sava se navodi umesto nekog drugog svetitelja ranije navođenog na istom mestu[78]. Književno su mnogo značajnija dela nastala pod uticajem motiva u žitijima Domentijana i Teodosija, kao i u drugim delima srpske srednjovekovne književnosti. U ovom slučaju verovatno je često reč o uticaju srpskog živopisa na formiranje narodnog predanja. Mnoge priče prikazuju Savu kao čudotvorca i učitelja. U ovim ulogama javlja se još u žitijima, a kasnije i u narodnim umotvorinama gde uči narod kako se ore, kuje, tka, šije, siri mleko, itd[79]. Kao čudotvorac, Sava se često vezuje za vodu, sneg i led20. U nadmetanjima sa sultanima i vezirima svetom Savi kao branitelju hrišćanske vere često polazi za rukom da izbije vodu iz kamena.

Putovanja svetog Save prikazana u žitijima našla su odraz i u predanju. U srpskim narodnim pričama, od svih zanata, svetom Savi je omiljeni bio brodarski. Sveti Sava je ima moć da umiri more i oluje, ali brodove koristi i kako bi potopio grešnike koje je na njih ukrcao. Na mnogim mestima Savino ime se vezuj za izvore vode. Legende o postanku pojedinih jezera takođe se vezuju za njegovo ime.

Advertisements